Zasłonak rudy jest śmiertelnie trującym grzybem o ciepłych, cynamonowych barwach. Jego toksyczność jest wyjątkowo zdradliwa: pierwsze wyraźne objawy uszkodzenia nerek mogą wystąpić dopiero po kilku dniach, kiedy chory nie łączy już dolegliwości z wcześniejszym posiłkiem.
Nazwa rodzajowa nawiązuje do zasnówki – delikatnej, pajęczynowatej osłony widocznej najlepiej u młodych owocników. U starszych grzybów nitki zanikają i pozostawiają rdzawy pas zarodników na trzonie. Nie jest to pełny, błoniasty pierścień.
Nazwa i zagrożenie
Pełna nazwa naukowa brzmi Cortinarius orellanus Fr. Gatunek zawiera orellaninę, toksynę uszkadzającą nerki. Obróbka cieplna i suszenie nie gwarantują jej zniszczenia. Zasłonaka nie wolno próbować ani wykorzystywać kulinarnie.
Cechy owocnika
Kapelusz
Kapelusz ma przeważnie 3–8 cm średnicy. Jest początkowo wypukły, później rozpostarty, często z szerokim niewysokim garbkiem. Barwa obejmuje odcienie pomarańczoworude, cynamonowe, rdzawobrązowe i lisie.
Powierzchnia jest sucha, matowa, drobno włóknista lub delikatnie łuseczkowata. Nie ma śluzowatej warstwy. Brzeg młodego owocnika może być podwinięty i połączony z trzonem pajęczynowatą zasnówką.
Blaszki
Blaszki są dość szerokie i niezbyt gęste. Początkowo mają odcień żółtopomarańczowy lub ochrowy, a wraz z dojrzewaniem zarodników stają się rdzawocynamonowe. Są przyrośnięte do trzonu.
Trzon i zasnówka
Trzon jest smukły, pełny, żółtawy, ochrowy lub rudawobrązowy, często jaśniejszy od kapelusza. Nie ma workowatej pochwy ani trwałego pierścienia. U młodych okazów między brzegiem kapelusza a trzonem rozpięte są bardzo cienkie nitki zasnówki.
Na dojrzewającym owocniku zasnówka zbiera rdzawe zarodniki i może utworzyć nieregularną strefę. U starego lub obmytego przez deszcz grzyba ślad bywa ledwie widoczny.
Miąższ
Miąższ jest żółtawy, pomarańczowawy lub rdzawy, stosunkowo zwarty. Zapach może być słaby, rzodkiewkowy lub niewyraźny. Smaku nie wolno sprawdzać.
Występowanie
Zasłonak rudy rośnie na ziemi w lasach liściastych i mieszanych, zwłaszcza w sąsiedztwie dębów i buków. Lubi cieplejsze stanowiska. Owocniki pojawiają się latem i jesienią, pojedynczo albo w małych grupach.
Gatunek jest stosunkowo rzadki. To nie zmniejsza znaczenia edukacyjnego, ponieważ inne zasłonaki bywają podobne, a blisko spokrewniony zasłonak spiczasty także zawiera orellaninę.
Pomyłki
| Podobny grzyb | Różnice i ryzyko |
|---|---|
| Zasłonak spiczasty | kapelusz zwykle bardziej stożkowaty; również śmiertelnie trujący, więc pomyłka nie zmniejsza zagrożenia |
| Inne rude zasłonaki | często wymagają mikroskopii; brak pewności oznacza rezygnację ze zbioru |
| Płachetka zwyczajna | ma wyraźniejszy pierścień i pomarszczony, oszroniony kapelusz; podobieństwo czyni amatorski zbiór ryzykownym |
| Lisówka pomarańczowa | ma zbiegające, silnie rozwidlone blaszki i lejkowaty kapelusz, bez zasnówki |
| Młode opieńki | rosną na drewnie i mają inne osłony oraz jaśniejszy wysyp zarodników |
Rodzaj Cortinarius jest bardzo liczny, a pewne oznaczenie części gatunków wymaga analizy mikroskopowej i chemicznej. Kolor kapelusza sam nie pozwala potwierdzić zasłonaka rudego.
Orellanina i późne objawy
Okres bezobjawowy może trwać od kilku dni do nawet kilkunastu. Następnie pojawiają się silne pragnienie, suchość w ustach, ból głowy, osłabienie, nudności, ból brzucha i okolicy lędźwiowej oraz zmiany ilości oddawanego moczu.
Uszkodzenie nerek może prowadzić do ostrej niewydolności, konieczności dializ, a u części chorych do trwałej utraty funkcji narządu. Długi okres utajenia utrudnia rozpoznanie, dlatego lekarzowi należy powiedzieć o każdym posiłku z dzikich grzybów w poprzednich dniach i tygodniach.
Postępowanie przy podejrzeniu
Po możliwym spożyciu nie należy czekać na ból ani zaburzenia oddawania moczu. Potrzebny jest pilny kontakt z pomocą medyczną. Resztki potrawy, owocników i zdjęcia stanowiska trzeba zabezpieczyć. Wszystkie osoby jedzące wspólny posiłek powinny poinformować lekarza o ekspozycji.
Dokumentowanie
Zdjęcia powinny pokazywać młodą zasnówkę, blaszki, cały trzon i kapelusz w świetle dziennym. Warto sfotografować młode oraz dojrzałe owocniki rosnące razem, bo zmiana koloru blaszek dostarcza ważnej informacji.
Lista cech
- suchy rudy lub cynamonowy kapelusz,
- drobno włóknista albo łuseczkowata powierzchnia,
- blaszki od żółtopomarańczowych do rdzawych,
- smukły, pełny trzon bez trwałego pierścienia,
- pajęczynowata zasnówka u młodych okazów,
- rdzawy ślad zarodników na trzonie,
- wzrost na ziemi w lesie liściastym lub mieszanym,
- bardzo późne objawy nefrotoksyczne po spożyciu.
Podsumowanie
Zasłonak rudy jest przykładem grzyba, którego zatrucie może ujawnić się długo po posiłku. Ani dobry smak, ani brak natychmiastowych dolegliwości nie świadczą o bezpieczeństwie. Nie zbieraj rudych zasłonaków do jedzenia, jeśli oznaczenie nie zostało wykonane przez specjalistę – a zasłonaka rudego nie spożywa się nigdy.
Poznaj inne gatunki w Atlasie Grzybów GdzieNaGrzyby.com.pl.
