Krowiak podwinięty, znany regionalnie jako olszówka, przez wiele lat był zbierany i obgotowywany. Dziś jest klasyfikowany jako grzyb trujący. Niebezpieczeństwo nie polega wyłącznie na zwykłym podrażnieniu przewodu pokarmowego: u części osób może dojść do gwałtownej reakcji immunologicznej prowadzącej do rozpadu krwinek czerwonych.
Historia wcześniejszego spożywania nie jest dowodem bezpieczeństwa. Reakcja może wystąpić dopiero po kolejnej ekspozycji, również u osoby, która wcześniej jadła olszówki bez zauważalnych problemów.
Nazwa
Pełna nazwa naukowa brzmi Paxillus involutus (Batsch) Fr. Polska nazwa „podwinięty” odnosi się do charakterystycznego brzegu młodego kapelusza. Nazwa „olszówka” sugeruje związek z olszą, ale gatunek współpracuje również z wieloma innymi drzewami.
Jak wygląda?
Kapelusz
Kapelusz ma zwykle 5–15 cm średnicy. Młody jest wypukły z mocno podwiniętym, grubym brzegiem. Później spłaszcza się, a środek wyraźnie zapada, tworząc kształt płytkiego lejka.
Barwa jest żółtobrązowa, oliwkowobrązowa, rdzawa lub brunatna. Powierzchnia młodych okazów bywa aksamitna, w wilgoci lepka. Dotknięcia i uszkodzenia pozostawiają ciemnobrązowe plamy.
Blaszki
Blaszki są gęste, rozwidlone i silnie zbiegają na trzon. Początkowo żółtawe lub oliwkowe, po ucisku szybko brązowieją. Można je stosunkowo łatwo oddzielić od miąższu kapelusza, co odróżnia je od mięsistych fałdów pieprznika.
Trzon i miąższ
Trzon jest krótki, pełny, cylindryczny lub lekko zwężający się, niekiedy osadzony niecentralnie. Ma kolor podobny do kapelusza lub jaśniejszy i również brązowieje pod wpływem nacisku.
Miąższ jest żółtawy, miękki i po przecięciu brunatnieje. Grzyb nie wydziela pomarańczowego ani białego mleczka. Brak mleczka pomaga odróżnić go od mleczajów.
Występowanie
Krowiak podwinięty jest pospolity. Rośnie w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, w parkach oraz pod pojedynczymi drzewami. Tworzy mikoryzę m.in. z brzozami, olchami, świerkami i sosnami. Pojawia się także na kwaśnych, ubogich i wilgotnych glebach.
Sezon trwa zwykle od czerwca do listopada. Owocniki wyrastają pojedynczo, grupami, niekiedy bardzo licznie.
Z czym bywa mylony?
| Gatunek | Najważniejsza różnica |
|---|---|
| Mleczaj rydz | po uszkodzeniu wydziela marchewkowopomarańczowe mleczko i rośnie z sosną |
| Mleczaj świerkowy | ma pomarańczowe mleczko i zielone przebarwienia |
| Lisówka pomarańczowa | jest bardziej pomarańczowa, ma cieńszy trzon i nie brązowieje w taki sposób |
| Pieprznik jadalny | ma grube tępe fałdy, jasny zwarty miąższ i nie posiada prawdziwych blaszek |
| Krowiak olszowy i gatunki pokrewne | oznaczenie może wymagać wiedzy specjalistycznej; nie należy ich traktować kulinarnie |
Dlaczego gotowanie nie wystarcza?
Dawne porady zalecały wielokrotne obgotowywanie i odlewanie wody. Nie zabezpiecza to przed zespołem krowiakowym. Mechanizm zatrucia może mieć charakter immunologiczny: organizm zaczyna niszczyć własne krwinki czerwone. Reakcja jest trudna do przewidzenia i może pojawić się po wcześniejszym uczuleniu.
Możliwe są również objawy żołądkowo-jelitowe. W ciężkich przypadkach dochodzi do niedokrwistości hemolitycznej, uszkodzenia nerek, zaburzeń krzepnięcia i wstrząsu. Z tego powodu nie istnieje „bezpiecznie obgotowana olszówka”.
Objawy i pomoc
Po spożyciu mogą wystąpić nudności, wymioty, ból brzucha i biegunka. Alarmujące są także nagłe osłabienie, bladość, duszność, ciemny mocz, ból okolicy lędźwiowej, spadek ciśnienia i zaburzenia świadomości.
Przy podejrzeniu zatrucia należy natychmiast wezwać pomoc medyczną. Resztki potrawy i grzybów trzeba zachować. Informacja, że dana osoba jadła olszówki wcześniej bez problemu, nie powinna opóźniać leczenia.
Dokumentowanie gatunku
Fotografuj podwinięty brzeg młodego kapelusza, blaszki przed uciskiem i po nim, przekrój miąższu, cały trzon oraz pobliskie drzewa. Seria zdjęć reakcji barwnej jest cenniejsza niż jedno ujęcie.
Lista cech
- oliwkowo- lub brunatnobrązowy kapelusz,
- mocno podwinięty brzeg młodych owocników,
- zapadnięty środek dojrzałego kapelusza,
- gęste, rozwidlone, zbiegające blaszki,
- szybkie brązowienie po ucisku,
- krótki trzon bez pierścienia,
- brak mleczka,
- pospolity wzrost przy różnych gatunkach drzew.
Podsumowanie
Krowiak podwinięty jest trujący niezależnie od rodzinnej tradycji jego spożywania. Wcześniejsze posiłki bez objawów nie gwarantują bezpieczeństwa, a gotowanie nie eliminuje ryzyka reakcji immunohemolitycznej.
Olszówka powinna pozostać w lesie. Jeżeli trafiła do potrawy, a po posiłku pojawiają się jakiekolwiek objawy, konieczna jest pilna pomoc medyczna.
Sprawdź inne gatunki w Atlasie Grzybów GdzieNaGrzyby.com.pl.
