Fiolet w świecie grzybów nie oznacza ani jadalności, ani trucizny. W Polsce występuje kilka jadalnych gatunków o liliowych, ametystowych lub purpurowych tonach, ale obok nich rosną niebezpieczne zasłonaki i drobne gatunki trudne do rozpoznania. Kolor może blednąć z wiekiem, deszczem i suszą, dlatego nigdy nie wystarcza do oznaczenia znaleziska.
Fioletowe grzyby, które są jadalne - najważniejsze gatunki
Do najlepiej znanych należą gąsówka fioletowawa, lakówka ametystowa, gąsówka dwubarwna, gąsówka brudnofioletowa oraz gołąbek zielonawofioletowy. Każdy z nich trzeba rozpoznawać na podstawie całego zestawu cech: blaszek, trzonu, zapachu, konsystencji miąższu, środowiska i wysypu zarodników.
| Gatunek | Najbardziej charakterystyczna cecha | Typowe środowisko | Uwaga |
|---|---|---|---|
| Gąsówka fioletowawa | Fioletowy kapelusz, blaszki i trzon u młodych okazów | Ściółka leśna, kompost, ogrody | Wymaga obróbki cieplnej |
| Lakówka ametystowa | Mały, jednolicie ametystowy owocnik | Wilgotne lasy liściaste i mieszane | Drobna, łatwa do pomylenia |
| Gąsówka dwubarwna | Jasny kapelusz i fioletowawy trzon | Łąki, skraje lasów, pastwiska | Często rośnie w kręgach |
| Gąsówka brudnofioletowa | Smukły, higrofaniczny owocnik | Ściółka, zrębki i miejsca żyzne | Zmienna i trudniejsza do oznaczenia |
| Gołąbek zielonawofioletowy | Łamliwe blaszki i wielobarwny kapelusz | Lasy liściaste i mieszane | Barwa bywa bardziej zielona niż fioletowa |
Gąsówka fioletowawa - Lepista nuda
Gąsówka fioletowawa ma u młodych owocników intensywnie fioletowe blaszki, trzon i kapelusz. Z czasem powierzchnia brązowieje lub płowieje, ale liliowe tony często pozostają na blaszkach i trzonie. Miąższ ma wyraźny, perfumowany albo korzenny zapach, który jedni uznają za przyjemny, a inni za zbyt intensywny.
Pojawia się późnym latem i jesienią, często aż do chłodów. Rośnie w ściółce lasów liściastych, iglastych i mieszanych, a także w ogrodach oraz na pryzmach materiału organicznego. Bywa spotykana w łukach i kręgach. Przed spożyciem wymaga dokładnej obróbki cieplnej, ponieważ surowa lub niedogotowana może wywołać dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
Lakówka ametystowa - Laccaria amethystina
Lakówka ametystowa jest znacznie mniejsza. Młode, wilgotne owocniki mają głęboki ametystowy kolor. Podczas wysychania wyraźnie bledną, czasem niemal do szaroliliowego. Blaszki są grube, dość szeroko rozstawione, a smukły trzon włóknisty.
Rośnie od lata do jesieni w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, najczęściej w miejscach wilgotnych. Tworzy mikoryzę z drzewami. Mimo jadalności ma niewielką wartość kulinarną ze względu na rozmiar. Lakówki mogą kumulować zanieczyszczenia z podłoża, dlatego nie należy zbierać ich przy ruchliwych drogach, terenach przemysłowych ani jeść często w dużych porcjach.
Gąsówka dwubarwna - Lepista personata
Ten gatunek, spotykany także pod nazwą gąsówki nagiej w starszych ujęciach, ma masywny, fioletowawy lub liliowy trzon i jaśniejszy, beżowoszary kapelusz. Kontrast barw najlepiej widać u świeżych owocników. Blaszki są jasne, gęste i przyrośnięte do trzonu.
Gąsówka dwubarwna preferuje otwarte siedliska: łąki, pastwiska, skraje zarośli, trawniki i pobocza leśnych dróg. Owocuje jesienią, niekiedy po pierwszych chłodach, często w dużych grupach i czarcich kręgach. Należy zbierać ją wyłącznie z czystych terenów i zawsze dobrze ugotować lub usmażyć.
Gąsówka brudnofioletowa - Lepista sordida
Jest smuklejsza i delikatniejsza od gąsówki fioletowawej. Jej kapelusz silnie reaguje na wilgotność: mokry może być ciemnofioletowy lub brązowoliliowy, a po wyschnięciu wyraźnie jaśnieje. Cienki miąższ i duża zmienność barwy utrudniają rozpoznanie.
Występuje w żyznych miejscach z rozkładającą się materią roślinną, na zrębkach, obrzeżach parków, trawnikach i w ściółce. Z powodu podobieństwa do innych drobnych fioletowych grzybów nie jest dobrym wyborem dla początkującego grzybiarza. Jadalność nie oznacza, że warto podejmować ryzyko przy niepewnym oznaczeniu.
Gołąbek zielonawofioletowy - Russula cyanoxantha
Gołąbek zielonawofioletowy może mieć na jednym kapeluszu tony fioletowe, zielone, oliwkowe, szare i różowawe. Niekiedy fiolet jest dominujący, a czasem niemal niewidoczny. Blaszki są białe do kremowych, elastyczniejsze i mniej kruche niż u wielu innych gołąbków.
Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, szczególnie w sąsiedztwie buków, dębów oraz innych drzew, z którymi tworzy mikoryzę. Pojawia się latem i jesienią. Jak każdego gołąbka, nie powinno się rozpoznawać wyłącznie po kolorze kapelusza.
Z czym można pomylić fioletowe grzyby
Najpoważniejsze ryzyko stanowią zasłonaki. Młode owocniki mogą mieć fioletowe blaszki i resztki pajęczynowatej zasnówki między brzegiem kapelusza a trzonem. Wraz z dojrzewaniem zarodników blaszki stają się rdzawobrązowe. W rodzaju tym występują gatunki śmiertelnie trujące, których toksyny mogą uszkadzać nerki po długim okresie bezobjawowym.
Niebezpieczne lub niejadalne sobowtóry znajdują się też wśród strzępiaków, grzybówek i innych drobnych grzybów blaszkowych. Brak przykrego smaku i zapachu nie potwierdza bezpieczeństwa.
Cechy, których nie wolno pomijać
- obecność pajęczynowatej zasnówki i rdzawych zarodników,
- sposób przyrośnięcia blaszek do trzonu,
- włóknista albo łamliwa budowa miąższu,
- zapach i zmiana koloru z wiekiem,
- gatunki drzew oraz typ podłoża,
- budowa podstawy całego, niewyrwanego częściowo trzonu.
Czy fioletowe grzyby są bezpieczne
Tylko prawidłowo rozpoznane, świeże i odpowiednio ugotowane owocniki gatunków jadalnych. Osobę początkującą może zmylić wyjątkowo szeroka zmienność koloru. Zdjęcie z góry nie pokazuje blaszek, podstawy trzonu, zapachu ani wysypu zarodników. Jeśli choć jedna istotna cecha nie pasuje, grzyb powinien pozostać w lesie.
Nie jedz fioletowego grzyba rozpoznanego wyłącznie na podstawie koloru lub fotografii w mediach społecznościowych. W tej samej palecie barw występują gatunki jadalne, niejadalne i silnie trujące.
