Gąsówka fioletowawa jest późnojesiennym grzybem o charakterystycznej fioletowej kolorystyce. Młode owocniki mogą być liliowe niemal w całości, lecz wraz z wiekiem kapelusz blednie i brązowieje. Kolor nie wystarcza do oznaczenia, ponieważ podobne barwy mają liczne zasłonaki, lakówki i inne grzyby blaszkowe.
Nazwa naukowa to Lepista nuda (Bull.) Cooke. Gatunek jest jadalny wyłącznie po dokładnej obróbce cieplnej. Surowe albo niedogotowane owocniki mogą powodować zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Do zbioru nadają się tylko egzemplarze świeże, kompletne i rozpoznane bez wątpliwości.
Kapelusz gąsówki fioletowawej
Młody kapelusz jest półkulisty lub wypukły, później rozpościera się i często uzyskuje lekko falisty brzeg. Barwa przechodzi od intensywnie fioletowej i liliowej do fioletowobrązowej, szarobrązowej albo płowej. Środek dojrzałego kapelusza bywa wyraźnie ciemniejszy.
Powierzchnia jest gładka, wilgotna może wyglądać na tłustawą, ale nie powinna być pokryta pajęczynowatą osłoną. Brzeg młodego owocnika pozostaje podwinięty. Przymrozki i deszcz szybko zmieniają odcień, dlatego nie należy wymagać jednolitego fioletu.
Blaszki i wysyp
Blaszki są gęste, cienkie i przyrośnięte do trzonu, czasem z niewielkim zatokowatym wycięciem. U młodych owocników mają kolor liliowy lub fioletowy. Z wiekiem bledną do szaroliliowego i płoworóżowego.
Wysyp zarodników jest bladoróżowy do różowawokremowego. To odróżnia gąsówkę od zasłonaków, które wytwarzają wysyp rdzawobrązowy. Ocena samego koloru blaszek w lesie nie zastępuje tej różnicy.
Trzon i miąższ
Trzon jest pełny, włóknisty, cylindryczny albo lekko rozszerzony u podstawy. Ma barwę liliową, z wiekiem blednie i może pokrywać się podłużnymi włókienkami. Nie ma pierścienia ani pochwy. U podstawy często przylega fioletawa grzybnia wraz z fragmentami liści.
Miąższ jest jasnofioletowy, później kremowoliliowy, zwarty i nie zmienia wyraźnie barwy po przecięciu. Zapach bywa aromatyczny, słodkawy, owocowy lub perfumeryjny. Woń jest pomocnicza i może być słabo wyczuwalna przy chłodnej pogodzie.
| Cecha | Gąsówka fioletowawa |
|---|---|
| kapelusz | fioletowy, później fioletowobrązowy i płowiejący |
| blaszki | gęste, liliowe, z wiekiem jaśniejsze |
| wysyp | bladoróżowy lub różowawokremowy |
| trzon | liliowy, włóknisty, bez pierścienia |
| osłona pajęczynowata | brak |
| miąższ | jasnofioletowy, bez wyraźnej zmiany barwy |
Gdzie występuje?
Gąsówka rozkłada materię organiczną. Rośnie w ściółce lasów liściastych, iglastych i mieszanych, na obrzeżach dróg, w parkach, ogrodach oraz na starych pryzmach liści i kompostu. Często pojawia się w grupach, rzędach albo czarcich kręgach.
Obfita warstwa rozkładających się liści i igieł sprzyja jej rozwojowi. Nie należy zbierać owocników z kompostu o nieznanym składzie, terenów opryskiwanych ani miejsc zanieczyszczonych.
Kiedy rośnie?
Główny sezon przypada od września do listopada. Podczas łagodnej pogody owocniki pojawiają się także w grudniu, a niewielki mróz nie zawsze kończy wysyp. Po odwilży trzeba szczególnie dokładnie sprawdzać ich świeżość.
Stary owocnik traci fioletowe barwy, nasiąka wodą i łatwo ulega pleśnieniu. Najlepsze do oznaczenia są egzemplarze w kilku stadiach, rosnące obok siebie.
Gatunki podobne
Fioletowe zasłonaki mogą wyglądać bardzo podobnie. Młode mają pajęczynowatą zasnówkę między kapeluszem a trzonem, a dojrzewające blaszki i włókna na trzonie pokrywają się rdzawym pyłem zarodników. Niektóre zasłonaki są silnie lub śmiertelnie trujące.
Lakówka ametystowa jest mniejsza, smuklejsza i ma grube, szeroko rozstawione blaszki. Fioletówka naga jest dawną lub alternatywną nazwą tej samej gąsówki, spotykaną w literaturze. Podobne gąsówki mogą różnić się barwą, zapachem i siedliskiem.
Sam brak widocznej zasnówki u starego owocnika nie wystarcza, ponieważ jej włókna mogą zaniknąć. Trzeba sprawdzić kolor wysypu, blaszki, trzon i wszystkie ślady osłon.
Jak fotografować do oznaczenia?
Potrzebne jest zdjęcie kapelusza z góry, blaszek, pełnej podstawy trzonu i przekroju. Fotografuj w naturalnym świetle obok neutralnego szarego lub białego pola, ponieważ automatyczny balans bieli łatwo zmienia fiolet w niebieski.
Warto sfotografować młody i dojrzały okaz oraz ściółkę. Zbliżenie górnej części trzonu powinno pokazać, czy znajduje się tam pajęczynowata osłona lub rdzawy pył.
Zbiór i kuchnia
Owocniki układaj osobno od fioletowych grzybów nieoznaczonych. W domu ponownie sprawdź blaszki i trzon każdej sztuki. Miękkie, przemrożone i nieprzyjemnie pachnące okazy należy odrzucić.
Gąsówka wymaga pełnej obróbki cieplnej. Nadaje się do duszenia, smażenia i gotowania po właściwym przygotowaniu. Pierwsza porcja powinna być niewielka, ponieważ nawet prawidłowo rozpoznany gatunek może być źle tolerowany.
Rozpoznawanie krok po kroku
Najpierw obejrzyj stanowisko i sprawdź, czy owocniki rosną w ściółce lub rozkładających się liściach, a nie tworzą mikoryzowej grupy wokół konkretnego drzewa. Następnie porównaj kilka stadiów. Młode powinny mieć liliowe blaszki i trzon, dojrzałe mogą wyraźnie brązowieć na kapeluszu. Obejrzyj przestrzeń pomiędzy brzegiem kapelusza a trzonem pod kątem zasnówki. Sprawdź również górną część trzonu, gdzie u zasłonaków osadza się rdzawy pył.
Jeżeli kolory są niejednoznaczne, wykonaj wysyp zarodników. Jasny różowokremowy wysyp wspiera oznaczenie gąsówki, natomiast rdzawobrązowy kieruje rozpoznanie w stronę zasłonaków. Nie łącz w koszyku owocników fioletowych o różnej budowie, nawet jeśli rosną kilka centymetrów od siebie.
Lista kontrolna
- fioletowy kolor kilku części owocnika,
- gęste liliowe blaszki,
- brak pajęczynowatej zasnówki,
- brak pierścienia i pochwy,
- włóknisty pełny trzon,
- jasny różowokremowy wysyp,
- pełna obróbka cieplna.
Podsumowanie
Gąsówki zebranej po przymrozku nie ocenia się wyłącznie po jędrności kapelusza. Warto przeciąć trzon i sprawdzić zapach oraz stan blaszek, ponieważ przemrożona tkanka może rozpaść się dopiero po ogrzaniu.
Gąsówka fioletowawa ma płowiejący fioletowy kapelusz, gęste liliowe blaszki, różowawy wysyp i włóknisty trzon bez pierścienia oraz zasnówki. Najważniejsze jest odróżnienie jej od rdzawozarodnikowych zasłonaków. Pozostałe grzyby jadalne opisujemy w osobnej kategorii atlasu.
