Uszak bzowy tworzy cienkie, galaretowate owocniki przypominające małżowinę uszną. Najczęściej wyrasta na martwych lub osłabionych gałęziach bzu czarnego, szczególnie podczas wilgotnej i łagodnej pogody. Potrafi wyschnąć do postaci twardej, pomarszczonej błony, a po deszczu ponownie napęcznieć.
Nazwa naukowa to Auricularia auricula-judae (Bull.) Quél. Gatunek jest jadalny po obróbce cieplnej. Wyróżnia się głównie konsystencją, a nie intensywnym smakiem. Rozpoznanie wymaga obejrzenia obu powierzchni owocnika, podłoża oraz sposobu przyrośnięcia do drewna.
Kształt i barwa owocnika
Owocnik jest bocznie przyrośnięty, bez typowego trzonu i kapelusza. Może być miseczkowaty, muszlowaty lub wyraźnie uszkowaty. Jego brzeg jest falisty, a średnica zwykle wynosi od kilku do kilkunastu centymetrów.
Barwa zmienia się od różowobrązowej i cynamonowej do ciemnobrązowej. Mokry owocnik staje się półprzezroczysty i sprężysty. Wyschnięty kurczy się, czernieje i wygląda jak cienki fragment skóry przyklejony do gałęzi.
Powierzchnia wewnętrzna i zewnętrzna
Wewnętrzna, zarodnikotwórcza powierzchnia jest gładka lub delikatnie pomarszczona i zwykle nieco jaśniejsza. Zewnętrzna strona bywa drobno filcowata, matowa i pokryta krótkimi włoskami. Różnicę najlepiej widać pod światło lub na zdjęciu makro.
Uszak nie ma blaszek, rurek ani kolców. Fałdy powstające podczas wysychania nie są blaszkami. Po przekrojeniu widać cienki, jednolity i gumowato-galaretowaty miąższ.
Konsystencja i zapach
Świeży owocnik jest elastyczny, chłodny i galaretowaty, ale nie powinien rozpadać się w palcach. Miąższ pozostaje cienki i sprężysty. Zapach jest słaby, neutralny albo lekko grzybowy, a smak delikatny.
Rozmiękła, mazista konsystencja, kwaśna woń, pleśń lub trwałe przebarwienia wskazują na zły stan. Zdolność ponownego nasiąkania nie chroni owocnika przed rozkładem.
| Cecha | Uszak bzowy |
|---|---|
| kształt | uszkowaty, muszlowaty lub miseczkowaty |
| barwa | różowobrązowa do ciemnobrązowej |
| miąższ | cienki, gumowaty i galaretowaty |
| strona wewnętrzna | gładsza, delikatnie pomarszczona |
| strona zewnętrzna | matowa, drobno filcowata |
| trzon | brak lub bardzo krótka zwężona nasada |
| typowe drewno | bez czarny |
Gdzie występuje uszak bzowy?
Najczęściej rośnie na martwych gałęziach, pniakach i osłabionych częściach bzu czarnego. Może pojawiać się także na drewnie innych drzew liściastych. Spotyka się go w zaroślach, parkach, ogrodach, na skrajach lasów, przy dolinach rzek i w wilgotnych zagłębieniach.
Owocniki wyrastają pojedynczo albo w skupieniach, czasem pokrywając znaczną część gałęzi. Drewno powinno być oznaczone równie starannie jak sam grzyb. Bez czarny ma charakterystyczne przeciwległe pąki i miękki rdzeń, ale na martwym fragmencie część cech może być zatarta.
Kiedy rośnie?
Uszak bzowy może tworzyć owocniki przez cały rok. Najłatwiej znaleźć go późną jesienią, zimą i wczesną wiosną, gdy jest dużo wilgoci, a brak liści odsłania gałęzie. Długie okresy bez mrozu sprzyjają pojawianiu się świeżych skupień.
Latem owocniki często pozostają zaschnięte i trudne do zauważenia. Po deszczu szybko chłoną wodę. Zbiera się wyłącznie czyste, sprężyste egzemplarze z dobrze rozpoznanego drewna.
Gatunki podobne
Inne uszaki mogą wyglądać podobnie, szczególnie gdy są młode. Różnice obejmują owłosienie powierzchni, grubość miąższu, wielkość oraz gatunek drewna. Dokładne oznaczenie nietypowego okazu może wymagać mikroskopu.
Trzęsaki i kisielnice również mają galaretowatą konsystencję, ale częściej tworzą mózgowate, płatowate lub poduszeczkowate skupienia. Nie mają tak wyraźnej budowy cienkiej małżowiny z odmienną stroną wewnętrzną i zewnętrzną.
Skórnikowate grzyby nadrzewne są cienkie i muszlowate, lecz pozostają skórzaste zamiast galaretowatych. Owocniki z zielonym nalotem, nieprzyjemnym zapachem albo nietypową budową należy pozostawić do oznaczenia, nie do jedzenia.
Jak fotografować do oznaczenia?
Zrób zdjęcie całej gałęzi, układu owocników oraz kory drzewa. Jeden owocnik sfotografuj od gładkiej strony wewnętrznej, drugi od filcowatej strony zewnętrznej. Przekrój z miarką pokaże rzeczywistą grubość.
Warto wykonać fotografie przed i po zwilżeniu zaschniętego egzemplarza, ale okazu używanego do eksperymentu nie należy później przeznaczać do spożycia. Dokumentacja siedliska jest ważniejsza niż dekoracyjne zbliżenie.
Zbiór i przygotowanie
Owocniki odcina się od drewna bez odrywania kory. Już na miejscu trzeba usunąć twardą nasadę, mech i resztki drewna. Uszaki z drzew rosnących przy intensywnym ruchu, opryskiwanych ogrodach i zanieczyszczonych ciekach nie nadają się do zbioru.
W kuchni świeże lub nawodnione uszaki wykorzystuje się w zupach, potrawach duszonych i daniach, w których liczy się sprężysta tekstura. Wymagają dokładnego oczyszczenia i pełnej obróbki cieplnej. Suszone owocniki zwiększają objętość po namoczeniu, dlatego porcję należy dobrać przed gotowaniem.
Popularne opowieści o działaniu zdrowotnym nie zastępują dowodów ani porady medycznej. Uszak jest produktem spożywczym, nie lekiem. Osoby przyjmujące leki lub mające szczególne ograniczenia dietetyczne powinny omówić regularne spożycie z lekarzem.
Lista kontrolna
- cienki owocnik przypominający ucho lub muszlę,
- brązowa, półprzezroczysta barwa po namoknięciu,
- sprężysta i galaretowata konsystencja,
- gładka strona wewnętrzna i filcowata zewnętrzna,
- brak blaszek, rurek, kolców i typowego trzonu,
- wzrost na drewnie liściastym, najczęściej bzu czarnego,
- czysty, świeży owocnik bez pleśni.
Podsumowanie
Uszaki warto oglądać po opadach i ponownie podczas suchej pogody. Na tej samej gałęzi dobrze widać wtedy pełny cykl zmiany konsystencji. Nie należy jednak traktować ponownego napęcznienia jako testu jadalności. Podobnie zachowują się różne grzyby galaretowate. Decydują kształt, dwie odmienne powierzchnie, cienki przekrój, drewno gospodarza oraz brak oznak rozkładu.
Przed zbiorem warto sprawdzić także spodnią stronę gałęzi, gdzie świeże owocniki są lepiej osłonięte przed wysychaniem.
Uszak bzowy jest galaretowatym grzybem nadrzewnym o kształcie małżowiny. Najczęściej rośnie na bzie czarnym i bywa spotykany także zimą. Charakterystyczne są dwie odmienne powierzchnie, cienki miąższ i zdolność wysychania oraz ponownego pęcznienia. Inne opisane grzyby jadalne pozwalają porównać jego nietypową budowę z gatunkami kapeluszowymi.
