Maślak sitarz jest pospolitym mieszkańcem borów sosnowych. Nie ma masywnej sylwetki prawdziwka ani pierścienia maślaka zwyczajnego. Najważniejszą cechą są duże, nieregularne i promieniście wydłużone pory, które przypominają oczka sita. To od nich pochodzi polska nazwa.
Nazwa naukowa brzmi Suillus bovinus (L.) Roussel. Gatunek uznaje się za jadalny po obróbce cieplnej, ale zwykle oceniany jest niżej niż maślak zwyczajny lub ziarnisty. Miąższ jest cienki i mięknie szybko, dlatego do zbioru nadają się przede wszystkim młode, jędrne owocniki.
Kapelusz
Kapelusz osiąga zwykle od 3 do 10 cm średnicy. Młody jest wypukły, później spłaszcza się i może stać się nieregularny. Barwa obejmuje odcienie ochrowe, żółtobrązowe, płowe, cynamonowe i pomarańczowobrązowe.
Powierzchnia podczas deszczu staje się lepka i połyskliwa. Przy suchej pogodzie jest gładka lub delikatnie włóknista. Skórka nie zawsze odchodzi łatwo od miąższu. Brzeg bywa cienki i lekko podwinięty u młodych okazów.
Rurki i pory
Pod kapeluszem znajduje się rurkowy hymenofor. Pory są duże, kanciaste, nieregularne i często wydłużone promieniście. W pobliżu trzonu mogą układać się niemal labiryntowo. Mają barwę żółtą, oliwkowożółtą, a u starszych owocników brązowooliwkową.
Rurki są lekko zbiegające na trzon lub wyraźnie do niego przyrośnięte. Po ucisku mogą powoli ciemnieć, ale zwykle nie tworzą mocnego błękitnego śladu charakterystycznego dla części innych borowikowatych.
Trzon
Trzon jest smukły, cylindryczny lub nieznacznie zwężony ku podstawie. Ma żółtawy, ochrowy albo pomarańczowobrązowy kolor. Nie posiada pierścienia. Powierzchnia jest gładka lub delikatnie włóknista, bez siateczki i bez wyraźnych ciemnych łuseczek.
Brak pierścienia pomaga odróżnić sitarza od maślaka zwyczajnego, ale nie potwierdza gatunku samodzielnie. Wiele maślaków nie ma pierścienia.
Miąższ
Miąższ jest jasnożółty, żółtawobiały lub kremowy. W kapeluszu pozostaje cienki i miękki, w trzonie bardziej włóknisty. Po przecięciu zazwyczaj nie zmienia barwy albo tylko lekko różowieje lub ciemnieje. Zapach jest łagodny, a smak mało wyrazisty.
| Cecha | Maślak sitarz |
|---|---|
| kapelusz | ochrowy do pomarańczowobrązowego |
| powierzchnia | lepka po deszczu, sucha i gładka podczas pogody |
| pory | duże, kanciaste, wydłużone i labiryntowe |
| trzon | smukły, żółtobrązowy |
| pierścień | brak |
| miąższ | jasnożółty, miękki, bez mocnego sinienia |
| drzewo | sosna |
Występowanie
Maślak sitarz tworzy mikoryzę z sosnami, szczególnie z sosną zwyczajną. Rośnie w suchych i świeżych borach, na piaszczystych glebach, wśród mchu, wrzosów i borówek. Spotyka się go także na skrajach młodników, przy leśnych drogach oraz w miejscach, gdzie korzenie sosen sięgają poza zwartą linię drzew.
Owocniki często pojawiają się gromadnie. Kilkanaście sztuk może wyrastać w nieregularnym pasie związanym z jednym systemem korzeniowym. Sam wzrost pod sosną nie wystarcza jednak do oznaczenia, ponieważ w tym samym miejscu występuje kilka maślaków.
Kiedy rośnie?
Sezon trwa zwykle od czerwca lub lipca do listopada. Najwięcej owocników pojawia się od końca lata do środka jesieni, zwłaszcza po regularnych opadach. Na piaszczystym podłożu kapelusze szybko wysychają, ale po nocnej rosie odzyskują lepkość.
Maślak sitarz a maślak ziarnisty
Maślak ziarnisty ma drobniejsze, bardziej regularne pory. U młodych okazów mogą pojawiać się na nich mleczne krople. Na górnej części trzonu widoczne są drobne gruczołkowate punkty. Sitarz ma pory znacznie większe i przypominające sito.
Maślak sitarz a maślak pstry
Maślak pstry ma suchy, drobno ziarnisty lub filcowaty kapelusz. Jego pory są mniejsze, a miąższ może słabo błękitnieć. Sitarz podczas wilgoci jest wyraźniej lepki i ma duże oczka hymenoforu.
Inne pomyłki
Młode podgrzybki mogą mieć podobny kolor, ale ich pory nie tworzą charakterystycznego promienistego labiryntu. Podgrzybek zajączek ma zwykle bardziej suchy kapelusz i inną budowę trzonu.
Każdy okaz z pierścieniem, czerwonymi porami albo silnym sinieniem wymaga ponownego oznaczenia. Nie należy dopasowywać go do sitarza tylko dlatego, że znaleziono go pod sosną.
Fotografowanie i zbiór
Do dokumentacji potrzebne są pory w zbliżeniu, cały trzon i kapelusz z góry. Warto sfotografować reakcję porów po ucisku oraz sosny na stanowisku. Duże oczka są najważniejszą cechą, więc rozmyty spód kapelusza uniemożliwia wiarygodne oznaczenie.
Zbieraj młode sztuki z jędrnym kapeluszem. Stare owocniki mają nasiąknięte rurki, miękki miąższ i niewielką wartość kulinarną. Każdy grzyb przekrój, aby ocenić larwy i strukturę.
W kuchni
Maślak sitarz nadaje się do duszenia, smażenia i mieszanek grzybowych. Ze względu na delikatny miąższ nie zachowuje kształtu tak dobrze jak prawdziwek. Pełna obróbka cieplna jest konieczna. U osób wrażliwych maślaki mogą powodować dolegliwości trawienne, zwłaszcza w dużej porcji.
Lista kontrolna i podsumowanie
- ochrowy lub żółtobrązowy kapelusz,
- lepka powierzchnia podczas wilgoci,
- wyjątkowo duże, kanciaste i promieniste pory,
- smukły trzon bez pierścienia,
- jasny miąższ bez gwałtownego sinienia,
- sosny w bezpośrednim otoczeniu.
Warto zapamiętać
Układ porów najlepiej oceniać na młodym i średnio dojrzałym owocniku. U bardzo starego grzyba rurki rozciągają się, ciemnieją i mogą wyglądać inaczej niż cecha atlasowa. Sitarz jest często drobny, lecz rozmiar zależy od wilgotności stanowiska i nie stanowi pewnego wyróżnika. Znacznie ważniejsze są promieniście wydłużone otwory, brak pierścienia, smukły trzon oraz obecność sosny.
Najpewniejszym znakiem maślaka sitarza jest połączenie sosen, braku pierścienia i sitowatych porów. Pozostałe opisy znajdują się w kategorii grzyby jadalne.
